अमेरिका-चीन सम्बन्धमा प्रतिस्पर्धा र समानताहरू

अक्टोबरको अन्त्यमा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र कम्युनिष्ट पार्टीका महासचिव तथा चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङबीच दक्षिण कोरियाको बुसानमा बैठक भएको थियो। अमेरिकाले चिनियाँ उत्पादनहरूमा कर घटाउने घोषणा गरिएको थियो भने चीनले दुर्लभ पृथ्वी निर्यातमा प्रतिबन्ध हटाउनेछ। कुनै पनि देशले लामो समयसम्म आफ्नो सम्झौता कायम राख्ने सम्भावना कम छ। अमेरिकी पक्षमा धेरै अविश्वास छ र चिनियाँहरू आफ्नै वाचाहरूलाई बेवास्ता गर्न अभ्यस्त छन्। यसो भनिएको छ, दुई देशहरूको शासन गर्ने तरिका र प्रत्येक देशले आफ्नो नीतिहरू कसरी बनाउँछ भन्ने कुरामा भिन्नताका कारण चीनसँगको यो प्रतिस्पर्धामा अमेरिका अझ खराब हुनेछ भन्ने व्यापक धारणा छ।

एकातिर, अमेरिकाको बढ्दो विश्वव्यापी कमजोरी र अलोकप्रियतामा आश्चर्य र निराशा छ।

शून्य-योगफल (zero-sum) विश्व दृष्टिकोण र यसको ४७ औं राष्ट्रपतिको अराजक नीति निर्माणको कारण अमेरिका पतनको बाटोमा रहेको देखिन्छ। अर्कोतर्फ, सी जिनपिङको नेतृत्वमा चिनियाँ पार्टी-राज्यको दृढ, विधिवत मार्चको लागि एक असन्तुष्टि - र कहिलेकाहीं, खुला - प्रशंसा छ। हामीले पीएलए नौसेनाले अमेरिकी नौसेनालाई आकारमा उछिनेको, धेरै महत्वपूर्ण प्रविधिहरूमा नेतृत्व सुनिश्चित गरेको, र चीनको ताइवान कब्जा अपरिहार्य छ भन्ने बढ्दो धारणा देखेका छौं। यी सबै सत्य हुन सक्छन्, तर यस्ता विरोधाभासहरूले अमेरिका-चीन सम्बन्धको पूर्ण कथा बताउँदैनन्।

पतन र उदय

महाशक्तिहरू उदय हुनेछन्, र तिनीहरू पतन हुनेछन्। अमेरिकाले महाशक्तिको रूपमा राम्रो दौड खेलेको छ तर त्यसरी रहनु भनेको जनताको साझा आकांक्षा र ती आकांक्षाहरू प्राप्त गर्न वैज्ञानिक-तर्कसंगत विचार प्रयोग गर्ने क्षमतामा निर्भर गर्दछ। अमेरिकी जनता आज विभाजित छन् र दुई मुख्य राजनीतिक दलहरू एकअर्काको विरुद्धमा मात्र होइनन्, तर तिनीहरू आन्तरिक रूपमा पनि विभाजित छन्।

फलस्वरूप, अमेरिकी आकांक्षाहरू बढ्दो रूपमा साँघुरो मात्र छैनन्, उनीहरूको महानताको बाँकी रहेको कुरा, विश्वव्यापी हितको लागि उनीहरूको क्षमता, उनीहरूले गरेका कामहरूले गर्दा कमजोर हुँदै गइरहेको छ। – क्यानडा, ईयू वा भारत जस्ता सहयोगी र साझेदारहरूको आलोचना र लक्षित गर्ने बारे सोच्नुहोस् - र कार्यहरू छोड्ने बारे - USAID वा संयुक्त राष्ट्र संघको वित्तपोषणको बारेमा सोच्नुहोस्। यसैबीच, चीनले अमेरिकी कमजोरीहरूले सिर्जना गरेको खाडलमा स्पष्ट रूपमा पाइला चालिरहेको छ।

यद्यपि, यो चिनियाँहरूले अपेक्षा गरेको उल्लङ्घन पनि हो। ट्रम्प दृश्यमा देखा पर्नुभन्दा धेरै अघि २०१३ मा बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ सुरु गरिएको थियो। र बेइजिङले त्यसबेलादेखि ग्लोबल सेक्युरिटी इनिसिएटिभ र हालसालै ग्लोबल गभर्नेन्स इनिसिएटिभ जस्ता धेरै विशेष उद्यमहरूसँग पछ्याएको छ। चिनियाँहरू स्पष्ट रूपमा त्यस्तो समयको लागि तयारी गरिरहेका छन् जब आज हामीले चिनेका र अमेरिकी शक्ति वा कूटनीतिको पछाडि निर्मित विश्वव्यापी संस्थाहरू कमजोर हुनेछन् वा भत्किन थाल्नेछन्।

यो पनि एउटा उल्लङ्घन थियो जुन सिर्जना गर्न चिनियाँहरूले भूमिका खेलेका थिए। उदाहरणका लागि, २०१५ मा ट्रम्पका पूर्ववर्ती बाराक ओबामालाई दक्षिण चीनलाई सैन्यीकरण नगर्ने र त्यसपछि ठ्याक्कै त्यसै गर्न जारी राख्ने बारेमा चीनको प्रतिज्ञालाई विचार गर्नुहोस्। त्यतिबेला पर्याप्त प्रतिक्रिया दिन नसक्नु अमेरिकाको असफलता हो जसले गर्दा आज यस्तो अवस्था सिर्जना भएको छ जहाँ चीनले नियमित रूपमा आफ्ना छिमेकीहरूलाई धम्क्याउँछ र बाँकी विश्वले यसलाई पहिलो पृष्ठको समाचारको रूपमा पनि व्यवहार गर्दैन।

यद्यपि, आफ्नो सबै देखिने अप्रत्याशितताको लागि, अमेरिकाको ४५ औं राष्ट्रपतिको रूपमा ट्रम्पले चीनमा परिवर्तन भएको अमेरिकी नीतिलाई हाइलाइट गरे जहाँ यो अमेरिकी सद्भावना र लोभ दुवैको चीनको शोषणको वास्तविकतालाई स्वीकार गरेको देखियो। यो नयाँ चीन नीति द्विपक्षीय प्रकृतिमा बन्यो र ट्रम्पका उत्तराधिकारी जो बाइडेनले यसलाई निरन्तरता दिए, यसले धेरै बेवास्ता गरिएको अमेरिकी शक्तिलाई पनि रेखांकित गर्दछ। यदि अनुकूलन क्षमता र द्रुत रूपमा मार्ग परिवर्तन गर्न र स्केल-अप उद्देश्यहरू प्राप्त गर्न पर्याप्त स्रोतहरू तैनाथ गर्ने क्षमता चिनियाँ शक्ति हो भने, तिनीहरू समान रूपमा, यदि बढी होइन भने, अमेरिकी शक्तिहरू पनि हुन्। अमेरिकी स्वार्थले शासन गरे पनि, चीनबाट हुने सुरक्षा खतराहरूको सामना गरिरहेका चीनका छिमेकीहरूका लागि कम्तिमा केही सकारात्मक पक्षहरू छन्।

अमेरिकी स्वास्थ्य सचिवले अमेरिकाको स्वास्थ्य प्राथमिकताहरूको अवैज्ञानिक पुनर्क्रमण वा अमेरिकी युद्ध सचिवले सैन्य नेतृत्वलाई दिएको राजनीतिक व्याख्यानलाई विश्वले शंकाको नजरले हेर्न सक्छ, तर यी प्रयासहरू जति नै गलत भए पनि, यी प्रयासहरूले प्रतिनिधित्व गर्ने उद्देश्यको स्पष्टताले आवश्यक पर्दा अमेरिकाको विदेश नीति उद्देश्यहरू पनि पूरा गर्न सक्छ। वास्तवमा, तिनीहरूले युरोपेली रक्षा खर्च र प्राथमिकताहरूको उपयोगी सुधार सिर्जना गर्ने सन्दर्भमा यो पहिले नै गरिसकेका छन्। अमेरिकाले आफ्ना सहयोगीहरूको अनादर गरेको हुन सक्छ तर पूर्वी एसियामा नेटो वा यसका गठबन्धनहरूको मृत्युको रिपोर्टहरू धेरै बढाइचढाइ गरिएको छ। वास्तवमा, भारतको मामलाले देखाउँछ, जब वाशिंगटनले शुल्क लगाउँछ, अमेरिकाले रूस वा चीनसँग नयाँ दिल्लीको विकल्पहरूको सीमा पनि स्पष्ट रूपमा बुझ्दछ - लगभग सुरुदेखि नै, भारतीय सरकारले दावी गरेको छ कि यो विच्छेद अस्थायी हो र यसले त्यसपछि बिस्तारै रूसी तेल किन्न र अमेरिकीहरूसँग व्यापार सर्तहरूमा झुकेको छ।

यदि चिनियाँहरूले आफ्नो समय बिताउन र आफ्नो क्षमता लुकाउन छोडेका छन् भने, ट्रम्पको नेतृत्वमा अमेरिकीहरूले पनि त्यसो गरेका छन् - र यी क्षमताहरू युद्ध गर्नु भन्दा बढी हुन्।

यसैबीच, चीनमा, अक्टोबरमा कम्युनिष्ट पार्टीको २० औं केन्द्रीय समितिको चौथो पूर्ण बैठकले नवप्रवर्तन-नेतृत्व, उच्च-दक्षता उत्पादन मार्फत "नयाँ गुणस्तरीय उत्पादक शक्तिहरू" लाई प्रोत्साहित गर्ने कुरामा ध्यान केन्द्रित गरेको छ।

यो अनुमान गर्न सजिलो छ कि चीनले पहिले नै राम्रो गरिरहेको कामलाई अझ राम्रो गर्ने आफ्नो दृढ संकल्प घोषणा गरिरहेको छ। तर यो पनि उत्तिकै हुन सक्छ कि "वास्तविक अर्थतन्त्रको जग बलियो बनाउने", "बढी आत्मनिर्भरता प्राप्त गर्ने", र "हाम्रा जनतामा चिनियाँ संस्कृतिमा बढी विश्वास जगाउने" आवश्यकतामा केन्द्रित हुने आह्वानले चिनियाँ अर्थतन्त्रमा रहेका कमजोरीहरू र वर्तमान परिस्थितिमा चिनियाँ जनताको अगाडि बढ्न सक्ने क्षमताको बारेमा असुरक्षालाई औंल्याउँछ।

यो तर्क गर्न सकिन्छ कि चीन र अमेरिका दुवै एकअर्काको नक्कल गर्ने अभ्यासमा संलग्न छन् -जापानी र अमेरिकी आर्थिक सफलताको नक्कल गर्ने इच्छाका साथ १९७० को दशकको अन्त्यतिर चिनियाँ आर्थिक सुधार प्रक्रिया सुरु भएको थियो र अमेरिका चाँडै नै मिल्ने मोडेल बन्यो।

आज, अमेरिकी सैन्य नेताहरू र राजनीतिज्ञहरूले चीनलाई 'गति चुनौती' भन्छन् र प्राविधिक नवप्रवर्तनमा नेतृत्व कायम राख्न जोडदार प्रयास गर्छन्। यसका साथै, अमेरिकी राजनीतिक वर्गको एक भागले पश्चिमलाई उदार मूल्यमान्यता भएको भूराजनीतिक संस्थाको रूपमा होइन, तर संकीर्ण, गोरा राष्ट्रवादी र ईसाई उपस्थिति भएको सभ्यताको रूपमा पुनर्कल्पना गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। चिनियाँहरूले बुझ्नेछन्। व्यापार र भूराजनीतिको न्यायोचित मुद्दाहरूमा आधारित अमेरिका-चीन प्रतिस्पर्धाको मूल्याङ्कन अपूर्ण हुनेछ। प्रत्येक देशको आन्तरिक अवस्था र लचिलोपन अन्तिम परिणामहरूको लागि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुनेछ।

जबिन टी ज्याकब दिल्ली एनसीआरस्थित शिव नादर विश्वविद्यालयमा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र शासन अध्ययन विभागका सह-प्राध्यापक र हिमालय अध्ययन केन्द्रका निर्देशक हुन्।

---

Original: Jabin T. Jacob. 2025. ‘The US-China relationship is about competition but also about similarities’. Centre of Excellence for Himalayan Studies. Commentary. 5 December.

Translated by Samir Shamra